AN interesting obituary appeared in The New York Times recently, though the death of its subject last month was largely unnoticed beyond his family and friends.

That’s not surprising. Delmer Berg wasn’t a celebrity. He wasn’t someone with great wealth or influence. He had never held public office. He was a Californian. He worked as a farmhand and stonemason. He did some union organizing. He was vice president of his local N.A.A.C.P. chapter. He protested against the Vietnam War and nuclear weapons. He joined the United States Communist Party in 1943, and, according to The Times, he remained an “unreconstructed Communist” for the rest of his life. He was 100.

He was also the last known living veteran of the Abraham Lincoln Brigade.

Not many Americans younger than 70 know much about the Lincoln Brigade. It became the designation given to the nearly 3,000 mostly American volunteers who fought in the Spanish Civil War in 1937 and 1938. They fought on the Republican side, in defense of the democratically elected leftist government of Spain, and against the Nationalists, the military rebels led by Gen. Francisco Franco.

The Nationalists claimed their cause was anti-Communism and the restoration of the monarchy, and the Republicans professed to fight for the preservation of democracy. Fascists led the former, while Communists, both the cynical and naïve varieties, sought control of the latter. And into the Republican camp came idealistic freedom fighters from abroad.

The Lincoln Brigade was originally called a battalion, one of several volunteer units that were part of the International Brigades, the name given the tens of thousands of foreign volunteers who came from dozens of countries, and were organized and largely led by the Comintern, the international Communist organization controlled by the Soviets. Franco’s Nationalists were supported by Nazi Germany and Mussolini’s Italy.

Spain became the theater where the three most powerful ideologies of the 20th century — Communism, fascism and self-determination — began the war that would continue, in some form or another, for more than half the century until the advocates of liberty, and their champion, the United States, prevailed.

Not all the Americans who fought in the Lincoln Brigade were Communists. Many were, including Delmer Berg. Others, though, had just come to fight fascists and defend a democracy. Even many of the Communists, like Mr. Berg, believed they were freedom fighters first, sacrificing life and limb in a country they knew little about, for a people they had never met.

You might consider them romantics, fighting in a doomed cause for something greater than their self-interest. And even though men like Mr. Berg would identify with a cause, Communism, that inflicted far more misery than it ever alleviated — and rendered human dignity subservient to the state — I have always harbored admiration for their courage and sacrifice in Spain.

I have felt that way since I was boy of 12, reading Hemingway’s “For Whom the Bell Tolls” in my father’s study. It is my favorite novel, and its hero, Robert Jordan, the Midwestern teacher who fought and died in Spain, became my favorite literary hero. In the novel, Jordan had begun to see the cause as futile. He was cynical about its leadership, and distrustful of the Soviet cadres who tried to suborn it.

But in the final scene of the book, a wounded Jordan chooses to die to save the poor Spanish souls he fought beside and for. And Jordan’s cause wasn’t a clash of ideologies any longer, but a noble sacrifice for love.

“The world is a fine place and worth the fighting for,” Jordan thinks as he waits to die, “and I hate very much to leave it.” But he did leave it. Willingly.

Mr. Berg went to Spain when he was a very young man. He fought in some of the biggest and most consequential battles of the war. He sustained wounds. He watched friends die. He knew he had ransomed his life to a lost cause, for a people who were strangers to him, but to whom he felt an obligation, and he did not quit on them. Then he came home, started a cement and stonemasonry business and fought for the things hebelieved in for the rest of his long life.

I don’t believe in most of the things that Mr. Berg did, except this. I believe, as Donne wrote, “no man is an island, entire of itself.” He is “part of the main.” And I believe “any man’s death diminishes me, because I am involved in mankind.”

So was Mr. Berg. He didn’t need to know for whom the bell tolls. He knew it tolled for him. And I salute him. Rest in peace.

New York Times, march, 24, 2016

John McCain is a Republican senator from Arizona.

Als middelbare scholier kocht ik in de jaren zestig in Arnhem De Koopman in de (mooie) vertaling van Bert Voeten. Ik heb het origineel onlangs herlezen en wat me nu opvalt, is het anti-semitische karakter van het toneelstuk. Daar zijn intussen bibliotheken over vol geschreven en het debat is nooit verstomd. De legitieme vraag is uiteraard of je met de blik van latere tijden het werk mag beoordelen, hetgeen tot op zekere hoogte een academische kwestie is, Shakespeare kende Auschwitz niet, wij wel.

Wat me na al die jaren eigenlijk het meest verbaast is het tijdstip waarop de vertaling van Bert Voeten verscheen: slechts een paar jaar na de Tweede Wereldoorlog. Hij maakte de vertaling voor De Haagse Comedie die met Paul Steenbergen in de rol van Shylock het stuk in het seizoen (1958-59) opvoerde. Steenbergen kreeg daarvoor de Louis d’Or. Het juryrapport: de Koopman van Venetie, ontstaan in een tijd toen ook in Engeland de middeleeuwse anti-semitische tendenties heersten, is op goede gronden allengs onbespeelbaar geworden. Paul Steenbergen heeft echter de moed gehad, tegen de alom bekende creatie van Louis Bouwmeester in de daardoor gevestigde opvatting in te gaan en daarbij een Shylock te creëren, vol waardigheid, moed en wijsheid. Deze creatie heeft de opvoering van het werk gerechtvaardigd”. Een merkwaardige beoordeling omdat Shylock noch bij Shakespeare noch bij Bert Voeten een man vol wijsheid en moed is, maar daarover later meer. Eerst een samenvatting van het plot:

Bassanio, een jonge edelman uit Venetië, leent met behulp van zijn vriend, de scheepsmagnaat, Antonio geld om indruk te kunnen maken op Portia, zijn droomvrouw. Antonio’s kapitaal staat uit op zee, dus deze leent het geld bij de Joodse bankier Shylock. Die heeft echter nog wat te vereffenen met Antonio, en neemt een bijzondere clausule in de overeenkomst op: als Antonio het geld niet terugbetaalt heeft Shylock recht op een pond vlees uit zijn het lichaam.
Bassanio is niet de enige die belangstelling heeft voor de mooie en rijke Portia. Haar overleden vader heeft in al zijn wijsheid drie kistjes gemaakt, een van goud, zilver en lood. In één kistje zit haar portret, en wie dat kistje kiest zal z’n dochter krijgen. Er zijn voor Bassanio vele kapers op de kust die een gok willen wagen. Allen gokken verkeerd, behalve Bassanio die tot onuitsprekelijke vreugde van Portia het juiste kistje van lood met haar portret kiest. Eind goed, al goed? Niet echt!.
Door berichten dat Antonio’s schepen zijn vergaan kan die het geld niet terugbetalen en Shylock maakt zich daadwerkelijk op om een pond vlees uit zijn lichaam snijden, en wel bij zijn hart. Bassanio komt net op tijd om met geld van Portia hem vrij te kunnen kopen: hij biedt het dubbele, driedubbele, zelfs het tienvoudige, maar Shylock accepteert het niet, hij wil wraak. Het gerechtshof vindt Shylock meedogenloos, maar wil geen precedentwerking doorde in de overeenkomst vastgelegde rechten te schenden. Portia, intussen “getrouwd” met Bassanio, verschijnt aan het hof, vermomd als mannelijke rechtsgeleerde, en oordeelt dat Shylock alleen recht heeft op een pond vlees en geen bloed, dus als er toch bloed vloeit komt hij in moeilijkheden. Ook als hij een milligram teveel of te weinig uitsnijdt. Hierop geeft Shylock zich moedeloos gewonnen. Als straf raakt hij het grootste deel van zijn geld kwijt en moet zich tot overmaat van ramp tot het christendom bekeren.
(Zijn dochter Jessica heeft dat al eerder uit vrije wil gedaan).

In De Koopman van Venetië lopen twee verhaallijnen door elkaar: de romance tussen Portia en Bassanio en het contract tussen Antonio en Shylock. De linking pin tussen de beide verhaallijnen is de interessante figuur van Portia. De titel Koopman van Venetië is dan ook enigszins misleidend. Het werk wordt algemeen als een komedie gezien maar er komen ernstige thema’s aan bod: handhaving van de wet versus willekeur, schijn en werkelijkheid, slimme vrouwen en domme mannen, opofferende (homosexuele?) vriendschap en de botsing tussen christelijke waarden en het Jodendom.
Portia is een aantrekkelijke en slimme aristocrate die van aanpakken weet. Haar geliefde Bassanio is een profiteur, die zelfs het leven van zijn vriend in de waagschaal stelt om –straatarm als hij is – een schatrijke jonge vrouw te kunnen trouwen. Portia zegt ergens over hem dat hij een scholar en soldier is maar dat blijkt nergens uit. Wel houdt hij een mooie monoloog over werelds ijdelheid: Ja het uiterlijk is vaak aan het wezen vreemd; steeds wordt de wereld door schijn bedrogen…(act 3, scene 2). De andere centrale figuur, Antonio de ondernemer, is een melancholicus die lijdzaam de ontwikkelingen ondergaat. Hij verafschuwt de woekerpraktijken waarvan hij Shylock beschuldigt en minacht hem. Hij verzinnebeeldt bij uitstek de christelijke waarden/wereld en hij is het die van Shylock eist dat hij zich bekeert.

In Shakespeares wereld zijn de slechteriken de intrigerende persoonlijkheden (in tegenstelling tot de meestal wat fletse tegenpolen): Lady Macbeth, Richard ll, Richard lll, Macbeth zelf, de Koning van Denemarken in Hamlet, om enkelen te noemen. Shylock hoort niet thuis in dit illustere gezelschap. Hij heeft hart noch ziel en is een (anti-semitisch) archetype. De enige keer dat hij zich in menselijke bewoordingen uit is in zijn fameuze monoloog : I am a Jew. Has not a Jew eyes..(act3 scene 1)
Shakespeare voert Shylock op als een niets en iemand  ontziende geldwolf, die de christelijke wereld door een joods religieuze bril misprijzend bekijkt. Hij is bankier op de beurs in Venetië en heeft vele vijanden onder de Venetiaanse burgerij, waaronder Antonio, gemaakt. Zij spreken hem vrijwel permanent vol minachtig aan met Jew. Een enkele keer als Shylock. Hij wordt geminacht, bespuugd en bespot. Geld is voor Shylock zaligmakend, maar niet zijn ultieme drijfveer. Hij wordt gedreven door een felle haat tegen het Christendom, gesymboliseerd door de koopman Antonio. Hem eenmaal in zijn macht hebbend, is hij niet te vermurwen en wil dat zijn contract (een pond vlees uit Antonio’s lichaam) tot ontzetting van iedereen stipt nageleefd wordt, ook al wordt hem (via Portia) een fabelachtig bedrag aangeboden om daarvan af te zien. Uiteindelijk dwingt een juridische truc van diezelfde Portia hem op de knieën en moet hij zwaar boeten voor zijn vermetelheid.

De Koopman van Venetië is een vrij saai, controversieel verhaal, maar prachtig om te lezen. Shylock is zoals gezegd een karikatuur en zijn Venetiaanse counterparts fatsoensrakkers. Maar Shakespeare zou Shakespeare niet zijn als er geen prachtige one-liners in zouden staan. Om een paar van zijn allerbekendste te noemen:
• It is no mean happiness to be seated in the mean
( het is meer dan een middelmatig geluk om tot de middelmaat te behoren).
• Fast bind, fast find
(goed opgeborgen, snel gevonden)
• Drones hive not with me
(aan hommels heb ik niets; degenen die niet werken hebben bij mij niets te zoeken)
• Is is a good devine that follows his own instructions
(de beste prediker is hij die zijn eigen vermaningen ter harte neemt)
• I hold the World but as the World: a stage where every man must play a part.
( ik houd de wereld slechts voor wat zij is: een schouwspel waar elk een rol moet spelen).
• Hanging and wiving goes by destiny
(hangen en trouwen worden door ‘t lot bepaald)
• All things that are, are with more spirit chased than enjoyed
(men jaagt de dingen gretiger naar dan ze genoten worden)

Vijftig jaar geleden las ik als middelbare scholier voor het eindexamen Engels de bekende novelle van de Amerikaanse schrijver Ernst Hemingway De oude man en de zee (oorspronkelijke titel The Old Man and the Sea).

Het boekje was onder middelbare scholieren populair omdat het dun is, spannend en makkelijk – in steenkool Engels – na te vertellen. Van de vele technische visserstermen begrepen wij en de examinator niets, dus geen vragen daarover.
Achteraf bezien heb ik er weinig van begrepen. Het is een boekje met een diepe gelaagdheid.  Het gaat over veel meer dan alleen maar over een mislukte visvangst. Het is ook een aangrijpend verhaal over eenzaamheid. Dat laatste ontging mij en mijn klasgenoten volledig. Nu, na herlezing van The Old Man and the Sea, ter voorbereiding van een bezoek aan het Hemingway museum in Havana (maart 2015) begrijp ik het meesterwerk pas in zijn volle omvang.

The Old Man

Eerst het verhaal van de visvangst zelf:  de oude visser Santiago heeft 84 dagen lang geen vis gevangen. Dat is de reden waarom de leerjongen Manolin van zijn ouders niet langer met hem mee mag en zijn geluk moet beproeven bij andere vissers. Manolin is echter gehecht aan de oude man en bezoekt hem elke avond in zijn hutje, helpt hem met het binnenhalen van het materiaal, zorgt voor zijn eten en praat met hem over hun gezamenlijke passie: honkbal, en met name de Amerikaanse sportheld Joe DiMaggio. Santiago vertelt Manolin dat hij de volgende dag ver de Golf zal opvaren, omdat hij ervan overtuigd is dat hij deze keer een goede vangst zal hebben.

Zo vertrekt hij op de 85e dag, zet zijn lijnen uit, en inderdaad heeft hij midden op die dag een grote vis aan de haak. Het blijkt een grote marlijn, die hij niet binnen kan halen. Het dier is zelfs zo groot en sterk dat het zijn bootje dagen op sleeptouw neemt. Santiago geeft de strijd niet op en houdt twee dagen en nachten vol, tot hij gewond en uitgeput is. Hij heeft echter groot respect voor zijn ‘tegenstander’, die hij beschouwt als een ‘broeder’.

Op de derde dag begint de vis uit vermoeidheid om de boot heen te zwemmen en met zijn laatste krachten weet Santiago het dier tijdens een van zijn radeloze sprongen aan zijn harpoen te krijgen. Hij bindt de enorme vis vast aan de zijkant van de boot en gaat op huis aan, met het idee, dat hij hiervoor een fikse prijs zal kunnen krijgen, maar ook met de gedachte, dat eigenlijk niemand waardig genoeg zou zijn om dit dappere dier te mogen eten.

Op de lange weg terug naar de kust vallen haaien, aangetrokken door het bloed, het lichaam van de vis aan en een nieuw gevecht dient zich aan. Bij de verdediging van zijn vangst doodt hij een van de haaien, maar raakt daarbij zijn harpoen kwijt. Hij improviseert een nieuw wapen door zijn mes vast te maken aan een van de roeiriemen. Op die manier weet hij zeven haaien te verslaan. Inmiddels is echter van zijn vis alleen nog een karkas over.

Als hij de volgende ochtend eindelijk de kust bereikt, strompelt hij naar huis en valt daar uitgeput in een diepe slaap. Een groepje vissers, niet op de hoogte van Santiago’s reis, verzamelt zich rond zijn boot en bewondert de restanten van de grote vis.
Manolin, die al die tijd bezorgd op zijn terugkeer heeft gewacht, huilt van opluchting als hij de oude man in slaap vindt. Hij haalt koffie en een krant voor Santiago, en als de oude man wakker wordt, belooft Manolin, dat zij op de volgende reis weer samen zullen zijn. Als Santiago weer in slaap valt, droomt hij van leeuwen op de kust van Afrika.

Als in een Shakesperiaans drama volgt ergens in het verhaal van de oude visser de noodlottige omslag: euforie slaat om in diepe teleurstelling. De grootse en mooiste vangst van zijn leven wordt in een uitputtend gevecht langzaam verslonden door de haaien. Als de oude visser in Cojimar aankomt is alleen het geraamte over. Hij wil er niet naar kijken, zo groot is zijn ontgoocheling. Toevallig aanwezige toeristen wel: die denken in hun (contrasterend) onbegrip dat het om een haai gaat.

What’s that? She asked a waiter and pointed to the long backbone of the fish that was now just garbage waiting to go out with the tide.

“Tiburon” the waiter sais. “Eshark” He was meaning to explain what had happened.

“I didnt know sharks had such handsome, beautifully formed tails”.

“I didn’t know either” her male companian said.

Hemingway’s boat: de Pilar

De oude man en de zee is in de kern gebaseerd op een waar gebeurd verhaal dat rondzong onder de vissers van het Cubaanse plaatsje Cojimar (onder de rook van Havana) waar Hemingway veel mee optrok. Aangenomen wordt dat het karakter van de hoofdpersoon, Santiago, gedeeltelijk is gemodelleerd naar de Cubaanse visser Gregorio Fuentes. In 1928 ontmoette Fuentes Hemingway, die hem inhuurde om voor zijn boot  – de beroemde Pilar – te zorgen. Bijna 30 jaar lang deed Fuentes dienst als kapitein en zorgde ook voor de boot als (toen) Hemingway er niet (meer) was. Fuentes overleed in 2002 op 104-jarige leeftijd.

Het schip liet hij na aan de Cubaanse regering. Volgens eigen zeggen heeft hij het boek nooit gelezen.

In een voorstadje van Havana heb ik de villa waar Hemingway jarenlang in woonde bezocht en ook de Pilar kunnen bewonderen. In mijn verbeelding een groot jacht, in realiteit een klein bootje, wel zeewaardig.  Hemingway was er ten diepste mee verbonden. Hij is vier keer getrouwd geweest: alleen zijn boot bleef hij trouw.

Over Hemingway en zijn boot is onlangs een veel geprezen biografie verschenen van Paul Hendrickson met als sprekende titel Hemingway’s Boat (everything he loved in life, and lost). Hij beschrijft daarin episodes uit Hemingway’s leven gekoppeld aan zijn boot Pilar.Veel van Hemingways boeken hebben autobiografische elementen in zich. Hendrickson beschrijft die in detail (alleen niet voor The Old Man and the Sea). Ik denk echter dat het autobiografische ook geldt voor zijn laatste werk. Dat gaat mijn inziens over eenzaamheid van oude mensen (Hemingway zelf ?) en teleurstelling.  In diverse passages spreekt de oude visser nadrukkelijk over zijn eenzaamheid.

• No one should be alone in their old age, he thougt. But it is unavoidable.
• Why do old men wake so early? Is it to have one longer day ?
• He looked across the sea and knew how alone he was.
• But a cramp, he thought of it as a calambre, humiliates oneself especially when one is alone.
• The ocean is very big and a skiff is small and hard to see , the old man said. He noticed how pleasant  it was to have someone to talk to to instead of speaking only to himself and the sea.

Karakteristiek voor het boek vind ik de gesprekken die de oude visser met zichzelf voert. Hardop pratend tegen zichzelf geeft hij commentaar op de gebeurtenissen. De oude man is zich terdege bewust van dat trekje en heeft er een psychologische verklaring voor: eenzaamheid.

He did not remember when he had first started to talk aloud when he was by himself. (…) he had probably started to talk aloud, when alone, when the boy had left. But he did not remember.  (…).  But know he said his thoughts aloud many times since there was no one that they could annoy.

‘If the others heard me talking out aloud they would think that I am crazy’, he said aloud. But since I am not crazy, I do not care.

The Old Man and the Sea is geschreven in 1951 en uitgegeven in 1952. Het was het laatste grote werk dat Hemingway tijdens zijn leven gepubliceerd zou zien. Het boek werd in 1953 bekroond met de gerenommeerde Pulitzerprijs voor Fictie en droeg bij tot de toekenning van de Nobelprijs voor de Literatuur in 1954. Zelf kon hij de Nobelprijs in Zweden niet in ontvangst nemen als gevolg van een ernstig ongeluk. Bij het ​​ontvangen van de Nobelprijs benadrukte Hemingway in een schrijven de eenzaamheid en het isolement van de schrijver:

“Writing, at its best, is a lonely life. Organizations for writers palliate the writer’s loneliness but I doubt if they improve his writing. He grows in public stature as he sheds his loneliness and often his work deteriorates. For he does his work alone and if he is a good enough writer he must face eternity, or the lack of it, each day“^[11]

( “Schrijven, op zijn best, is een eenzaam leven. Organisaties voor schrijvers verzachten de eenzaamheid van de schrijver, maar ik twijfel of ze hem beter doen schrijven. Hij krijgt meer publiek aanzien als hij zijn eenzaamheid afschudt maar dikwijls gaat dan zijn werk achteruit. Immers, hij werkt alleen en als hij een goed schrijver is moet hij de eeuwigheid of het gebrek eraan elke dag onder ogen zien.”).

The sun also rises (Hemingway’s eerste meesterwerk)

Hemingway voelde zich verknocht aan Cuba. Het was zijn tweede vaderland geworden. Dood zal hij er niet gaan. Na de revolutie (1959) verlaat hij vroegoud en ziek het eiland en heeft het nooit meer terug gezien. Hij keert terug naar de VS (Idaho). Een jaar later wordt hij opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis (Mayo Clinic), waar hij een behandeling krijgt met zware medicijnen en elektroshocks (2x per week). Naast andere kwalen lijdt  hij aan dementie  en achtervolgingswaanzin (niet geheel ten onrechte omdat FBI-baas Hoover hem bespioneerde). Op 2 juli 1961 haalde hij ‘s morgens vroeg zijn jachtgeweer uit de wapenkast. Hij laadde het en haalde de trekker over. Zoals zijn vader, twee zussen en een kleindochter kwam hij,61 jaar,  onnatuurlijk aan zijn einde. Ook zijn jongste zoon, Gigi, een transsexueel, eindigde zijn leven in ontluistering. Hij overleed na een mislukt en turbulent leven volkomen doorgedraaid in een vrouwengevangenis in Florida.

Hemingway was een man met vele gezichten, sommigen beweren maskers. Hij was bij uitstek een macho: oorlogsveteraan, avonturier, jager op groot (Afrikaans) wild, diepzee visser en womanizer (John F. Kennedy kon nog wat van hem leren). Hij was in zijn tijd een internationale ster en permanent omgeven door (beroemde) mensen en de media. Hij leidde het leven van een gevierd schrijver  en jetsetter (geen drugs, wel heel veel drank).

Zijn leven kende ook keerzijden en diepe dalen. Hemingway heeft zijn leven lang strijd moeten leveren met zijn innerlijke demonen, vooral ’s nachts als hij dagenlang geteisterd werd door slapeloosheid of afschuwelijke nachtmerries. Een verloren strijd. Op het laatst ging de zon voor hem niet meer op.

—————————–

• Paarden, wijn en vrouwenhaar, zijn bedrieglijke waar
• s Avonds een reus, ‘s morgens een kneus
• Een dronken vrouw is een engel in bed
• Van klinken en drinken komt struikelen en hinkelen
• Een dronkaard heeft meer steun aan een lantaarnpaal, dan een geheelonthouder aan zijn principes
• Voorkom een kater, blijf dronken
• Een huis vol dochters is een kelder vol zuur bier
• Waar de brouwer zit, kan de bakker niet zitten
• Wie zijn zorgen probeert te verdrinken, merkt dat ze goed kunnen zwemmen
• Als de drank zinkt, drijven de woorden naar boven
• Bachus heeft meer mensen verdronken dan Neptunus! 

De Nederlandse overheid doet sedert 1996 ook een duit in het drankzakje met de overbekende campagne slogan: drank maakt meer kapot dan je lief is. Een waarheid als een koe!  Luister naar de woorden van de half-dronken poortwachter in Shakespeare’s Macbeth en huiver:

We hebben tot diep in de nacht zitten te pimpelen, en drank, mijnheer is een grote aanstichter van drie dingen ..een rode neus, slaap en urine.
Wellust mijnheer, sticht hij aan en dooft hij uit
hij wakkert de behoefte aan, maar frusteert de uitvoering
Daarom kun je zeggen dat veel drank een loopje met de wellust neemt:
hij maakt hem en hij breekt hem,
hij zet hem op en hij haalt hem neer
hij spoort hem aan en beneemt hem de moed
hij doet hem staan, maar houdt hem niet in stand, kortom: hij misleidt hem tot in de slaap en, na hem achterover te hebben geslagen, laat hij hem alleen.
(vrij naar H.J. de Roy van Zuydewijn)

Dit was altijd mijn wens, hoc erat in votis. De beroemde openingszin van een gedicht van Horatius waarin hij het landleven bezingt. Dit was altijd mijn wens: een stukje land, niet al te groot, dat een tuin, en dicht bij huis, een bron van levend water en hogerop bos, zou omvatten. Meer en beter deden de goden. Het is goed. Niets vraag ik verder nog.

Is er een grotere tegenstelling denkbaar tussen Horatius idealen en de kakofonie van Havanna dacht ik wanneer ik ’s morgens aan de koffie en sigaar de wereld zat te overdenken en uitzicht op de spreuk had.

Ja en nee.

’s Avonds aan de rum schoot me een heel ander gedicht van Horatius te binnen dat wel bij het stadsleven past: Waartoe leidt dronkenschap al niet? Zij ontsluit geheime plaatsen, zij doet hoop in vervulling gaan, drijft de lafaard tot gevecht, bevrijdt bezorgde zielen van haar last, ontwikkelt het talent. Wien heeft de bezielende beker niet welbespraakt gemaakt? Wien niet in nijpende armoede zich onbekommerd doen gevoelen ? (vert. P. Schrijvers)

Een groot man inspireert altijd weer, ongeacht het tijdstip van de dag.

Vrijdag 6 augustus ben ik uit Veghel vertrokken naar Diest, in de buurt van Brussel. Een mooie oude stad, zoals er vele in België zijn. Prachtig plein, mooie kerk en sfeervolle straatjes. Al met al 130 km die me betrekkelijk makkelijk afgingen. Met het oog op de vakanties en het weekend had ik, tegen mijn gewoonte in, in de beoogde stopplaatsen: Diest, Givet en Charleville een hotelkamer gereserveerd.

Zaterdag 8 augustus ging de tocht van Diest naar Givet, achteraf behoorlijk zwaar omdat van Diest tot Namen je eigenlijk uren “klimt” via een vals plat, met wat tegenwind ook nog eens. Je merkt niet dat je klimt maar kijk je op de km-teller dan maak je weinig kilometers. Gevolg was dat ik in Namen vrij laat in de middag aankwam, en tot mijn schrik bemerkte dat ik nog meer dan 50 km te gaan had. Alle details laat ik maar achterwegen, het was een uitputtingsslag. De laatste 25 km, tussen Dinant en Givet leek ik wel stil te staan, en kreeg een vreselijke dorst. Zoals gewoonlijk kom je in die situatie niets en niemand tegen. Toen ik met de uitgeput en met de tong op de schoenen in Givet aankwam, heb ik 2 grote pils genomen, Leffe, heerlijk bier, en ben zonder te eten in bed gekukeld.

Zondag van Givet naar Charleville, 90 km, over de Voie Verte. Een werkelijk prachtige fietsroute, niets aan gelogen. De weg loopt langs de Maas, het voormalige jaagpad, en is geheel autovrij. Aangenaam druk met fietsers, wandelaars en joggers. Opvallend vond ik de vele “marathons” die langs de route, het was zondag, georganiseerd waren. Bijna in elke plaats die ik tegenkwam was  zo’n marathon, met veel vrijwilligers om alles in goede banen te leiden, en de lopers van verfrissingen te voorzien. Ik kreeg er zelf dorst van. Veel ouderen, ,mannen als vrouwen liepen mee, en hard ! Ik kon ze op de fiets nauwelijks bijhouden. Stopte ik even dan moest ik ze weer voorbij, tikje gênant.

Op het einde van de dag in Charleville aangekomen, weer was om te fietsen goed, en om op een terras te zitten niet slecht.

In Charleville de stad met zijn fraaie Place Ducale bezocht en nog wat andere bezienswaardigheden. Het was zondag en bijna alles zat dicht, ook de meeste café’s. Een tegenvaller.

Zoals mijn bedoeling was, een bezoek gebracht aan het gemeentelijk kerkhof waar de dichter Rimbaud, met zijn moeder en zus begraven liggen. Een bord markeert de plek. Het geheel is keurig onderhouden maar niet erg indrukwekkend. Drie witte grafstenen met de tekst Bid voor hem cq Bid voor haar. Dat heb ik niet gedaan.

Spontaan moest ik denken aan de melancholische woorden van de vrome Romeinse dichter Horatius: Ach Postumus,  Postumus, hoe snel vliegen de jaren voorbij: ook vroomheid kan rimpels en nakende ouderdom niet vertragen, niets kan het geweld van de dood bedwingen. (Eheu fugaces, Postume, Postume, labuntur anni, nec pietas moram rugis et instanti senectae adferet indomitaeque morti).

Op de weg terug heb ik een biertje genomen op Rimbaud bij een café aan de voet van de heuvel waar hij begraven ligt. Een leuk buurtcafé, waar mensen komen die je in Nederland niet meer ziet, verdwenen als ze zijn in de globalisering. Daar alleraardigste mensen, die van een drankje houden  en zonder uitzondering, mannen en vrouwen, een bijzonder slecht gebit hebben. Leek wel een toegangsbewijs. Het plezier was er niet minder om. Lachen was niet verboden en een beetje flirten ook niet. Vanaf zijn laatste rustplaats keek Rimbaud tevreden toe: op een avond nam ik de Schoonheid op schoot – en zij smaakte mij bitter –  (Proloog).

Maandag 9 augustus ben ik ik weer op mijn fiets geklommen en vrij makkelijk, zonder een spatje regen, 3 dagen later  thuisgekomen. Een geslaagde generale repetitie.

Het museum Rimbaud

Voor Rimbaud ging achter de alledaagse werkelijkheid een andere, nog onbekende wereld schuil, en de poëzie was dé manier om deze te leren kennen. De dichter moest een ziener worden, door een bewuste ontregeling van alle zintuigen. Die verkenning van het onbekende vroeg om een nieuwe taal, die hij vond in het prozagedicht. Zijn gedichten zijn compact, fantasievol en dynamisch, staan volledig los van de traditie en van de werkelijkheid. Zijn 3^e en laatste bundel, Illuminations (een Engels woord), vol fantasierijke prozagedichten, is daar het geslaagde voorbeeld van.  Kleurrijke impressies van de natuur worden afgewisseld met fantastische, haast surrealistische beelden en associaties.

De betekenis en strekking van de gedichten is een bron van exegese geworden. Wat bedoelt de dichter? Wat betekenen bepaalde woorden en associaties. De geleerden zijn er niet uit. Leg verschillende gezaghebbende vertalingen naast elkaar en de tekstverschillen zijn aanzienlijk. Is dat een probleem ?. Nee! Rimbauds gedichten moet je niet proberen te begrijpen, maar je moet ernaar luisteren, als naar muziek. Dan pak je de kern. Wie die ervaring wil opdoen moet maar eens luisteren naar het beroemde gedicht Le bateau ivre (De donken boot), voorgedragen door de bekende Franse acteur  Gerard Philipe en te vinden op Youtube: http://www.youtube.com/watch?v=mPwUUy6pfh4

Rimbaud zag zich als een dichter die mbv een nieuw te scheppen taal de wereld dacht te kunnen veranderen. Toen hij het hopeloze van die onderneming inzag, heeft hij op zijn 20^ste de dichtkunst voorgoed vaarwel gezegd, een klein oeuvre achterlatend.

Velen hebben de plaatsen bezocht waar Rimbaud heeft gewoond; in de veronderstelling dichter bij de dichter te kunnen komen.  Ethiopië waar de dichter de laatste jaren van zijn leven doorbracht, was zo’n bedevaart- oord. Rimbauds onovertroffen biograaf, de Engelsman Graham Rob, kan er alleen maar om lachten. Hij heeft alle landen en plaatsten bezocht waar Rimbaud vertoeft heeft, en daar volgens eigen zeggen weinig plezier aan beleefd. Rimbaud vind je in de archieven en in zijn gedichten en nergens anders is kort en krachtig zijn boodschap.

Robb’s goede raad indachtig heb ik de fiets uit de mottenballen gehaald en een route uitgezet naar Rimbauds geboorteplaats, Charleville, waar een onooglijk museumpje en een saai graf nog aan hem herinnert. De route gaat heen over Diest (België), Givet en vervolgens Charleville-Meziere in de Franse Ardennen. Door de Belgische Ardennen met zijn heuvels en dalen. Een mens moet immers een doel in het leven hebben.

De fietstocht combineert voor mij het nuttige met het aangename. Eind augustus ga ik, D.V., met enkele vrienden op de fiets naar Sevilla. De Ardennen lijkt me een uitstekende voorbereiding. Bovendien, en dat is mijn hoofdmotief, is de 90 km lange fietsroute van Givet naar Charleville, langs de Maas, door de ANWB uitgeroepen tot een van de mooiste in Europa. En met recht hoop ik, maar dat antwoord ligt verscholen in de toekomst. Eerst de weergoden maar eens raadplegen!

Op 10 november 1891 stierf op 37-jarige leeftijd onder ellendige omstandigheden in een ziekenhuis in Marseille een van Frankrijks grootste dichters: Arthur Rimbaud. Hij leed aan botkanker. Enkele dagen voor zijn dood was nog één been geamputeerd, maar dat kon hem niet redden. Met Rimbaud verdween een van de kleurrijkste figuren uit de Franse literatuur van het toneel.

Tijdens zijn korte leven zijn slechts enkele gedichten van hem gepubliceerd, maar direct na zijn dood steeg zijn ster razendsnel.  Zijn dichtwerk wordt gelezen en herlezen en biografen hebben hun tanden stuk gebeten op deze uitzonderlijke figuur. Rimbaud spreekt tot de verbeelding en zijn leven is omgeven door mythes, gevoed door de magere details over zijn leven, enkele vage foto’s en de (vermeende) bekering op zijn sterfbed. Zijn biografie leest als een avonturenroman.

Vanaf de middelbare school heeft Rimbaud me gefascineerd en regelmatig ben ik teruggekeerd naar zijn werk en leven. Zijn verhaal is bekend. Rimbaud werd geboren in Charleville-Mezieres, een stad in de Franse Ardennen in een bijzonder vreemd gezin, waar zijn tirannieke en zeer vrome moeder hem het leven vergalde. Op zijn zestiende liep hij weg van huis, en belandde in Parijs, waar hij de oudere, getrouwde dichter Paul Verlaine ontmoette, met wie hij een spraakmakende liefdesaffaire kreeg, vol drank, drugs en geweld. Voor Rimbaud de manier om invulling te geven aan zijn dichterlijke levensfilosofie. De dichter moest immers een ziener worden, door een bewuste ontregeling van alle zintuigen.

De korte en heftige relatie zou eindigen met een pistoolschot in een Brusselse hotelkamer. Verlaine kwam in de gevangenis terecht, Rimbaud vertrok (weer) naar zijn ouderlijk huis en hun vriendschap behoorde definitief tot het verleden. Ze zouden elkaar nog één keer ontmoeten. Verlaine, een drankorgel eerste klas, herrees later als een new-born christian uit de misère, en Rimbaud zei spoedig daarna de literatuur vaarwel en begon een zwervend bestaan.

Verlaine op latere leeftijd                                   Rimbaud gewond in Brussel

Toen Rimbaud Verlaine ontmoette had deze als dichter reeds naam gemaakt. Via hem kwam Rimbaud in aanraking met de Parnassiens, dichters die op dat moment de poëzie domineerden met hun formalistische l’art-pour-l’art-poëzie. Hij werd algauw door hen verguisd vanwege zijn non-conformisme, en Rimbaud had op zijn beurt een grote minachting voor hun verkalkte poëzieopvatting.

In Parijs leerden Verlaine’s literaire vrienden Rimbaud kennen als een volstrekt onaangepaste, puberale provocateur: un monstre sacré. In niets meer gelijkend op de voorbeeldige scholier die schitterde in de klassieke talen en er voor de school prestigieuze prijzen mee won. Het wonderkind maakte met iedereen ruzie, zag eruit als een landloper en gedroeg zich ook zo. Hij stonk naar genialiteit zei een bekende over hem, en die uitspraak moet letterlijk genomen worden. Zich wassen deed hij niet,  hij zat onder de vlooien en stonk een uur uit de wind, maar dichtte geniaal. Victor Hugo zag in hem zelfs een nieuwe Shakespeare en Camus noemde hem de dichter van de opstand en de grootste van allen. Voor de Amerikaanse zangeres Patti Smith was hij de eerste punkdichter en voor Bob Dylan een bron van  inspiratie.

Rimbaud dichtte een klein oeuvre bij elkaar (zie de uitstekende bespreking ervan door Kiki Coumans (2007) onder de titel Poëzie van een raadselachtige revolutionair ( http://www.8weekly.nl/artikel/5437/). Rimbaud zag zich als een taalvernieuwer die mbv een nieuwe poëzie de wereld dacht te kunnen veranderen. Ik is een ander luidde zijn credo (een van de bekendste zinnen uit de Franse literatuur). Toen hij het hopeloze van die onderneming inzag, heeft hij op zijn 20^ste de dichtkunst voorgoed vaarwel gezegd. Hij zou geen literaire letter meer schrijven. Over dat abrupt afscheid  is veel gespeculeerd, zowel over het waarom als over de vraag of hij in zijn latere leven toch nog (ongepubliceerde) gedichten heeft gemaakt.

Na zijn breuk met Verlaine meldt Rimbaud zich als vrijwilliger bij het Koninklijke koloniale leger (KNIL). Eenmaal in Java aangekomen, deserteert hij subiet (een gevaarlijk huzarenstukje)  en komt na vele omzwervingen uiteindelijk in Abbessinie terecht waar hij zich vestigt als koopman, handelsreiziger en wapenhandelaar. Ook zou hij gehandeld hebben in slaven, en veel voorkomende aan de wapenhandel gelieerde praktijk aldaar, maar dat is volgens zijn biograaf Robb een mythe.

De Rimbaud uit Oost Afrika is een ‘excentrieke” en “eenzame man” die zijn handelsreizen combineert met de exploratie van een onbekende wereld. Zijn ontdekkingsreizen doen niet onder voor de bekende grote namen, en de Franse Societe de Geographie wilde hem toevoegen aan haar reeks van beroemde aardrijkskundigen en ontdekkingsreizigers. Men vroeg Rimbaud om een korte autobiografie, een samenvatting van zijn ondernemingen en een foto. Hij beantwoordde de brief nooit. Een paar maanden later schreef hij als een teleurgesteld man wel aan zijn zus in Charleville: Vergeef me dat ik al mijn problemen vertel. Maar ik besef dat ik bijna dertig wordt (een half leven!) en ik heb mezelf uitgeput met het zwerven over de wereld, zonder dat het iets heeft uitgehaald (Robb, pg 375)

Van Rimbaud zijn weinig foto’s bekend. Een paar. De bekendste is een foto uit 1871 van de beroemde Parijse fotograaf Carjat waarop we een grimmig kijkende scholier zien. Als volwassene is er nog een foto uit 1883 uit Harrar maar die is van zeer slechte kwaliteit. Tot onlangs op een rommelmarkt in Parijs een foto van hem, vlak voor zijn dood, boven water is gekomen. De dichter en ontdekkingsreiziger verschijnt als een licht wazige, argwanend kijkende man, zittend op een veranda in Aden, Jemen, tussen andere Europeanen. Dichter Rimbaud krijgt een nieuw gezicht kopte de NRC. De foto werd gevonden tussen de kiekjes van de 19^e eeuwse handelaar Jules Suel uit Aden, een man die Rimbaud goed kende en die zijn wapenhandel financierde. De aandacht die de recente foto van Rimbaud kreeg in de internationale media, waaronder de Engelstalige, duidt erop hoe springlevend hij nog steeds is.

Rimbaud in Harrar                                             Nieuwe gezicht van de dichter

Over Rimbaud zijn vele biografieën geschreven. Voor mij is de biografie van de Engelsman Graham Robb Rimbaud (2000) een eyeopener. Robbs indrukwekkend werk is in het Nederlands vertaald en uitgegeven door Bert Bakker. In een recensie in de NRC schrijft Bas Heijne treffend: Graham Robbs nuchtere kijk (…) heeft van Rimbaud inderdaad een volwassen figuur gemaakt, die weinig lijkt op de romantische boosaardige engel uit de literaire overlevering. Tegelijkertijd, en dat is de kracht van deze magnifieke biografie, verliest Arthur Rimbaud niets van zijn aantrekkingskracht en ook niets van zijn ongrijpbaarheid

Rimbaud’s biografie is Dichtung und Wahrheit. De hemelbestormer bezat vele gezichten en elke generatie heeft uit de spaarzame gegevens over zijn leven en de vele mythes rond zijn persoon een eigen Rimbaud gebakken. Op zijn manier heeft Rimbaud ook aan die mythevorming bijgedragen. Als een helderziende beschreef hij in het bekende gedicht Mauvais sang (Kwaad bloed) zijn afscheid van de dichtkunst, het vertrek uit Europa en zijn terugkeer:

Mijn dag zit erop. Ik ga weg uit Europa. Om mijn longen te zengen met zeelucht, mijn huid te looien in verre klimaten. Zwemmen, kruid verkruimelen, op jacht gaan, roken vooral; likeuren drinken zo straf als kokend metaal –brassen als onze brave vaderen rondom de vuren. Ik kom terug met gestaalde leden, een getaande huid, een laaiende blik; vanwege mijn masker word ik tot de machtigen gerekend. In bezit van goud luier ik rond, hang ik de beest uit. De vrouwen verplegen de woestelingen die ziek uit de tropen komen. Ik raak verwikkeld in de politiek.

Nu ben ik nog vervloekt. Ik walg van het vaderland. Het is maar het beste mijn roes uit te slapen op het kiezelzand. (vert Hans van Pinxteren).

Zijn voorspelde heroïsche terugkeer naar Europa met gestaalde leden was de goden verzoeken. Rimbaud kwam terug met botkanker: stervende. Afrika zou hij niet meer terug zien.  Zijn stoffelijk overschot werd overgebracht naar zijn geboortestad Charleville en daar onder regie van zijn moeder in alle stilte begraven.  Een witte grafsteen met de tekst Bid voor hem herinnert aan deze geniale man.

Franse origineel van bovenstaand citaat:

Ma journée est faite; je quitte l’Europe. L’air marin brûlera mes poumons; les climats perdus me tanneront. Nager, broyer l’herbe, chasser, fumer surtout ; boire des liqueurs fortes comme du métal bouillant, —comme faisaient ces chers ancêtres autour des feux.
Je reviendrai, avec des membres de fer, la peau sombre, l’œil furieux : sur mon masque, on me jugera d’une race forte. J’aurai de l’or: je serai oisif et brutal. Les femmes soignent ces féroces infirmes retour des pays chauds. Je serai mêlé aux affaires politiques. Sauvé.

Maintenant je suis maudit, j’ai horreur de la patrie. Le meilleur, c’est un sommeil bien ivre, sur la grève.

Allen zijn ten strijde getrokken

Wat zich aanvankelijk laat aanzien als een korte internering (iedereen moet voedsel, dekens, ondergoed, kleren, schoenen, enzovoort voor twee dagen meenemen) duurt en duurt maar, en de ik-figuur wordt allengs wanhopiger. Op het laatst is hij murw.

David Vogel is een goed observator. Haarscherpe waarnemingen en rake beelden wisselen elkaar af: of het nu gaat om de invallende winter, de kloof tussen armen en rijken in het kamp, luizen, ontberingen of om de willekeur van de almachtige Franse burokratie. Over zijn nieuwe vaderland schrijft hij vol ironie en het Byzantijnse gedrag van de Franse kampbewakers neemt hij genadeloos op de hak. Als de geinterneerden  bijvoorbeeld klagen over wantoestanden krijgen ze steevast als standaardsmoes te horen: ook de Franse soldaten aan het front hebben het niet makkelijk.

Toppunt van wanhoop, burokratie en ironie is een onderhoud met de Franse commandant van een interneringskamp over vrijlating. In de bittere bewoording van de ik-figuur:

Ik heb geen dossier over u aangemaakt, zegt de commandant doodkalm.

Geen dossier!

Gedurende de hele winter hebben ze eindeloos lijsten opgesteld, hebben ze duizend keer gevraagd waar je geboren bent, hoe je heet, wat de naam is van je vader en je moeder, hebben ze vingerafdrukken van je genomen, hebben ze je binnenstebuiten gekeerd, gewroet in al je verborgen hoekjes – en opeens vertelt hij koelbloedig dat hij geen dossier over je heeft aangelegd (…) hij is me eenvoudigweg vergeten! Zo kun je wel honderd jaar blijven zitten.

Als rode draad loopt door de roman de tegenstelling tussen natuur en de mensenwereld. De natuur beschrijft Vogel in warme en melancholieke tonen ondanks de ontbering. Hij maakt je opmerkzaam op de wisseling van de seizoenen, de bijzondere sfeer van een herfstdag, de intense kou die je als het ware zelf voelt, of op de weldadige zomerzon “over alles uitgegoten”.

In tegenstelling tot de lyrische natuurbeschrijvingen zijn de mensen in het boek bijna zonder uitzondering lelijk, bekrompen en egoistisch. Flaporen, spitse kinnen, vlezige lippen, bonestaken, kleine dikkerds zijn zo de kenmerken waarmee de medegevange vilein worden geportretteerd. Ook komen we in het interneringskamp het archetype van de sociaal-demokraat tegen: ene Kraus. Een geboren Oostenrijker, ex-militair, met een vaal gezicht en een dikke hangsnor. Kraus stond aan het hoofd van alle groepsleiders. Aan het slot van een dagelijks ritueel besteedde hij een afgepast aantal woorden aan kameraad-schappelijkheid en bracht de morele plicht in herinnering van degenen die over genoeg dekens, linnengoed, schoenen beschikten af te staan aan wie ze niet had. Zijn eigen koffers puilden overigens uit van linnenngoed, kleren en schoenen, allerlei jassen en stapels dekens”.

Alsof je Hermans leest!

David Vogel?. Wie was deze bijzondere man die uiteindelijk in Auschwitz vermoord zou worden.  Zoals gezegd een scherp observator, maar niet iemand van de participerende observatie. Regelmatig typeert hij zichzelf als een eenzame man die tobt met zijn gezondheid: toegewijde echte vrienden heb ik bijna nooit gehad. En uitgerekend mij moest het overkomen dat ik dag en nacht opeengepakt met vreemden moet samenleven zonder ook maar een ogenblik te kunnen uitwijken. Over de hoofdpersoon zelf  komen we in de autobiografie niet veel te weten. De twee mensen waar Weichert met sympathie over spreekt zijn zijn vrouw, die opgenomen is in een santorium, ergens ver weg, en zijn dochtertje die hij heeft moeten achterlaten bij vreemden. Vogel’s alter ego heeft duidelijk een misantropische inslag. In Shakespeare’s Richard II merkt een van de hoofdpersonen op: comfort is in heaven, and we are on the earth. Where nothing lives but crosses, cares and grieves. Met de laatste zin zou Weichert volledig kunnen instemmen, met de eerste niet. Zijn kijk op het paradijs is van een andere orde: de oorlog zal op een dag eindigen, maar ik weet heel goed dat ik waarschijnlijk bewegingsloos op mijn plaats zal blijven zitten, dodelijk vermoeid door alle omzwervingen. Een een paradijs zal er niet zijn. Overal waar mensen zich bevinden, daar kan het geen paradijs zijn.

Boven de boekbespreking in de NRC stond als kop: in het paradijs zijn geen mensen. Een kop die veel beter de lading dekt dan het teutoons klinkende Allen zijn ten strijde getrokken. In die ene zin over het paradijs zit Vogel’s levensfilosofie samengebalt.

“De oorlog zal op een dag eindigen”. Niet voor Vogel!. Op het einde van het boek gaan de geinterneerden opnieuw op transport naar een onbekende bestemming.  En dan begint een treinreis in veewagens die zo naargeestig aandoet, dat je alleen maar kunt denken aan de treinen die een paar jaar laten miljoenen joden naar de vernietigings-kampen in het oosten zouden deporteren. Het besef dat Vogel na de Franse capitulatie (15 mei 1940) vrijkwam uit het interneringskamp en nog drie jaar zou leven voordat hij zelf via zo’n trein werd afgevoerd, maakt het lezen van dit boek tot een bijzonder iets. Dat Vogel de moed en energie had om in die korte tijd zijn kampervaringen zo aangrijpend en beeldend op papier te zetten, maakt Allen zijn ten strijde getrokken tot een klassieker in zijn soort.

David Vogel, Allen zijn ten strijde getrokken, Meulenhof, 2005

Gambia 10 maart 2010

Een fortuin, niet door arbeid verworven, maar geërfd;
Een kachel die niet uitdooft, geen gedonder, weinig bezoek, geen stress;
Een sterk gestel, een goede gezondheid, vrienden zonder streken, gezelligheid;
Avonden niet in dronkenschap, maar bevrijd van zorgen doorgebracht;
Een goed liefdesleven, maar geen seksorgieën;
Een slaap die duisternis niet lang doet lijken;
De voldoening te weten, dat men niet iemand anders zou willen zijn;
Geen vrees voor de dood, maar evenmin verlangen ernaar;

Als broodschrijver uit de provincie – Martialis was Spanjaard – kwam hij aanvankelijk aan de kost door van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat bij rijke weldoeners met zijn gedichtjes te leuren. Uiteindelijk is hij daar niet slechter van geworden. Martialis is een dichter die niet zozeer bekend staat om de kerstgedachte, wel om zijn obsceniteit. Graaiers, armoedzaaiers, hoeren, klaplopers, zakenlui, schandknapen, erfenisjagers bevolken zijn puntige gedichten. Om een indruk te krijgen eentje over de neus van een zekere Papylus:

Je haviksneus die lang en groot is
Lijkt op een penis als die bloot is
Zodat je door de een te knuffelen
Hem met de ander kunt besnuffelen
(vertaling F. van Doorn)

Ook leuk, maar niet voor onder de kerstboom.